| |
 |
|
Editouriau
dóu mes de janvié
Lou proumié de l’an pebre
Bon an o Bono annado acoumpagnado
de forço autro, de tant que lou bon Diéu voudra, segound
la fourmulo counsacrado, es ço que touto la chourmo
de Prouvènço d’aro vous souvèton pèr lou bèl an 2007.
2007 es uno chifro coume uno autro… Un cop passa l’an
2000, tant espera, coumtan plus. E pamens, de bon verai,
tout acò es de comte de ma grand la borgno… La coumputacioun
se faguè en l’an 525.
Es un abat, que ié disien Dionysius Exiguus en latin, Danis lou Pichot en prouvençau,
que fuguè carga de l’afaire quouro se ramassè à Roumo en 500.
S’envenié de la prouvinço roumano de Scitìo Minouro (se capito aro d’escambarloun
entre la Bulgarìo e la Roumanìo).
Recata dins soun mounastàri s’apeteguè dins l’escrituro. Sis obro toucavon la
disciplino de la glèiso. Rèsto
d’éu quàuqui recuei de Canoun apoustoulic e de versioun latino dis oubrage de
Sant Pacème.
Acò ié vauguè uno grando reputacioun e, d’aqui entre aqui, fuguè carga pèr lou
cancelié dóu Papo, Bonofatius, d’adouba uno metodo pèr determina la dato de Pasco
segound la règlo aleissendrino dóu councile de Niceìo, que dis: — Pasco es lou
dimenche que seguis lou jour quatourgen de la luno que davèro aquel age lou 21
de mars o inmediatamen après.
D’aquéu tèms èro encaro coustumié de coumta lis annado à parti de la debuto dóu
regne de Dioucletian, lou respounsable di darniéri persecucioun de crestian.
Pèr escafa belèu lou souveni d’aquel ome, Danis lou Pichot se pensè qu’èro l’incarnacioun
de Jèsu que devié marca la debuto d’un nouvel age dóu mounde.Establiguè sa
crounoulougìo
d’aquéu biais en partènt de la dato de neissènço dóu Crist que meteguè à l’annado
753 de Roumo, èro l’an 532 de soun tèms.
Empachè pas qu’à l’epoco caroulengiano, èro encaro d’usage de coumta lis annado à parti
de la debuto dóu regne de l’emperaire Carlomagne.
|
Es
fin-finalo un autre mounge,
Bède lou Venerable, que desveloupè,
au siècle vuechen,
aquelo sciènci dóu calcul dóu tèms, ço que se dis lou coumput. (dóu latin computare,
calcula.) Pamens l’usage de coumputa
lis annado à parti de la neissènço de Jèsu-Crist coumencè soulamen devers l’an
1000, emé la grando pòu d’aquéu passage seculàri. Pièi, lou calendié gregourian
ramplacè lou calendié julian en 1582. E vuei l’Istitut de Mecanico Celèsto e
de Calcul dis Efemeride emplègo li fourmulo de coumput gregourian pèr calcula
lou tèms.Lou reloge es bèn regla… Tant soulamen lou brave Danis lou Pichot s’es un pau
engana e l’enganado perduro.
Li saberut dóu gros grum se soun avisa que, d’après soun sistème, Erode sarié mort
quatre an avans la neissènço dóu Crist. L’evangèli segound Sant Matiéu dis pamens
bèn que l’enfant-Diéu es nascu souto lou regne dóu rèi Erode. Adounc jougan sus
quatre an pèr toumba d’aploumb.
Sian en l’an 2003, aurian degu festeja l’an 2000 en 1996.
Pas proun d’acò lou pichot Danis s’es mai engana en dreissant lou calendié pèr
lou Papo. Dins soun sistème avans e après J.-C. a óublida l’annado de transicioun,
valènt-à-dire qu’a sauta l’annado zerò. Se counèis aro que l’an 1 avans J.-C.
e l’an + 1 après J.-C., e pas rèn au mitan.
Mai, se pòu escusa. Lou zerò èro pas dins li chifro roumano, a faugu espera li
chifro arabo à la fin dóu siècle VIIIen pèr l’encapa. Es coume acò que l’intrado
dins un nouvèu milenàri es faussado. Lou proumié de l’an 2000 avian pas chanja
de siècle, a faugu espera lou proumié de janvié 2001 pèr intra dins lou tresen
milenàri.
De tout biais aquel an 2007 poudrié èstre l’an 2004, se nous manco l’an zerò.
Faudrié apoundre li resquihado de minuto. 11 minuto e 14 segoundo eistamen pèr
an, es ansin dès jour de l’umanita que lou papo Gregòri a degu escafa dóu 4 au
15 d’óutobre de 1582. Aro sian un pau mai d’aploumb emé soun calendié gregourian.
Viro que viraras, lou tèms prend la marco que ié baian… adounc vai pèr 2007,
anan pas fouita de tavan pèr acò… Dins tout, poudrian pamens se demanda perqué festejan
l’an nòu, lou proumié de janvié. Lou cap d’an dins lou rèire-tèms en Prouvènço
se capitavo pèr Nouvè, èro marca dins lis Estatut de Prouvènço : “incipit secundum
usum nostrum à nativitate Domini, et in eumdem diem desinit”. Frederi Mistral
manquè pas de lou ramenta dins lou Tresor dóu Felibrige.
De-segur, avèn chanja de mounde, lou coumput dóu tèms es leissa aro à de machino
que nivellon lou biais de viéure sus la planèto… enjusqu’à l’an pebre. Ansin
mecanicamen, faren recita à noste coumputaire, (computer pèr lis anglés, ordinateur
pèr li franchimand), la memo ranganello: Bono annado, bèn granado, acoumpagnado… Boutas!
Lou tèms passo, passen lou bèn. |
Bernat
Giély |
| |
Zóu mai, l’Article
2
L’article 2 de la Coustitucioun es tourna-mai vengu à l’ordre dóu jour de l’Assemblado
Naciounalo lou 13 de desèmbre passa.
Es lou deputa bretoun Marc Le Fur, em’ un trentenau de si coulègo, qu’avien depausa
un amendamen aproufichant d’uno nouvello reformo de la Coustitucioun pèr regla
lou poun particulié di lengo regiounalo. “À-n-aquéli que parlaran de foulklore
vo de noustalgìo, respoundrai qu’es souvènt li mai jouine que ié manifèston lou
mai grand estacamen. Ai pouscu lou coustata en Bretagno, coume d’àutri, en Prouvènço,
en Païs d’Oc, en Alsaço vo bèn óutro-mar.” E de ramenta que la Charto Éuroupenco
di lengo regiounalo vo minouritàri signado lou 7 de mai de 1999 es toujour pas
ratificado, valènt-à-dire aplicablo. La Franço es aro lou soulet païs d’Europo,
emé la Turquìo, que l’aguèsse pas ratificado. L’article 2 de la Coustitucioun
de la Republico fai bàrri despièi 1992 : “La lengo de la Republico es lou francés”.
Pas proun d’acò lou Counsèu coustituciounau a declara lou 15 de jun de 1999 que
la Charto Éuroupenco di lengo regiounalo porto atencho à l’unita dóu pople francés, à l’indivisibilita
de la Republico e à l’egalita davans la lèi, en counferissènt de dre particulié à de
groupe de loucutour de lengo regiounalo vo minouritàri. Fort d’aquelo restanco,
es lou Menistre de l’óutro-mar que demandè à Moussu Lou Fur de retira soun amendamen, ço
que faguè pas.
Li soucialisto renèron en disènt qu’èro pas lou moumen de s’óucupa d’acò.
Pèr lou groupe UMP es lou prouvençau Rouland Chassain qu’aduguè soun soustèn
emé quàuqui mot en lengo nostro recoupia dins lou comte-rendu: Je ne peux que
soutenir l’amendement de M. Le Fur car, vivant dans une région où l’on parle
beaucoup le provençal, il me semble que l’enseignement et la diffusion de la
langue régionale sont indispensables pour défendre notre patrimoine, notre culture
et notre territoire. Arles est le pays de Mistral. Défendons tóuti la lèngo nostro
et votons cet amendement !
Pèr lou groupe UDF, es Jan Lassallo, aquéu qu’a canta “Aquéli mountagno” dins
l’emicile, que venguè demanda de vouta l’amendamen souto li proutestacioun di
deputa di groupe soucialiste e coumuniste.
Bèn segur fauguè passa au vote de l’amendamen que prepausavo un apoundoun à l’article
2 : “La lengo de la Republico es lou francés dins lou respet di lengo regiounalo
que fan partido de noste patrimòni”. Acò fuguè mai refusa pèr 57 voues contro
44. Mancavo 13 voues, li deputa èro que 101 à s’espremi.
Lou deputa di Costo-d’Armor, Marc Le Fur, fai velo de tout vènt: “La causo prougrèsso,
que diguè. Fau ramenta qu’aquelo proupousicioun èro estado rejitado lou darnié cop
pèr mai de 25 voues d’escart. Place moun acioun souto lou double signe de la
tenacita e de la justiço que fau rendre à nòsti lengo regiounalo, egalamen coustitutivo
de noste patrimòni coumun”. À chasque debat que se fara sus la moudificacioun
de la Coustitucioun sara aqui emé soun apoundoun de bouta à l’article 2. De segui,
benlèu, emé d’ùnis eleicioun que se presènton…
|
| Bernat
Giély |
|